Category: Books


Shkrimi i vjetër shqip


Kultura shqipëtare është një kulturë e lashtë autoktone, por e shkruar relativisht vonë. Ajo ndjek vazhdimësinë e  kulturës së lashtë ilire dhe është e krijuar në një udhëkryq ngjarjesh dhe epokash ndërmjet Perëndimit e Lindjes, duke ruajtur dhe krijuar mëvetësinë e saj.

Të ndodhur përballë këtij fenomeni, studiuesit shqiptarë dhe të huaj, identitetin historik të kulturës shqiptarë e kanë vendosur thellë në kohë duke e mbështetur në kulturën popullore kolektive, e cila i bën ballë kohës dhe asimilimit të huaj. Ndërsa, siç dihet, kultura e shkrimit është kulturë vetiake dhe për këtë është më e lehtë të kontrollohet dhe të pengohet.
Pa marrë parasysh që shumë dijetarë me origjinë ilire e shqipëtare u bënë të njohur në kultura të tjera të shkruara, duke filluar nga Shën Jeronimi e këndej, shqipja e shkruar dëshmohet vetëm në shekullin XV, në kohën e Gjergj Kastriotit, ku edhe shprehet fuqishëm një identitet shqiptar përpara vetvetes dhe përpara botës.

Dokumentet e para të shipes së shkruar janë të shekullit XV dhe dëshmojnë për të dyja dialektet e shqipes.

 

1. Formula e Pagëzimit (1462)
Dokumenti më i vjetër i shqipës së shkruar që njihet deri më sot, është një formulë e pagëzimit. Fraza shqipe ndodhet në një letër qarkore në latinisht që e kishte shkruar dhe nënshkruar kryeipeshkvi i Durrësit, Pal Engjëlli, në Mat, më 8 nëntor 1462.
Formula në gjuhën shqipe është kjo:

Un të pagëzoj p’r emnit (t’) atit e t’Birit e t’Shpertit Shenjt.

Ajo u shkrua për të ndihmuar banorët e krahinave të largëta, që t’i pagëzonin fëmijët në shtëpi, në pamundësi për t’i shpënë në kishë në rast rreziku. Fraza është në dialektin gegë. Këtë dokument e zbuloi dhe e botoi i pari më 1915, historiani rumun Nikollae Jorga.

 

2. Fjalorthi i Arnold Von Harfit (1497)
Kalorësi gjerman Arnold Von Harf gjatë udhëtimit për në Palestinë, kur ndodhej në bregdetin shqipëtar ndërmjet Tivarit dhe Ulqinit, shënoi disa fjalë shqipe të cilat i duheshin për nevojat e tij gjatë udhëtimit. Ky fjalorth ka 26 fjalë, 8 fraza e disa numërorë dhe pranë tyre ndodhen edhe kuptimet në gjuhën gjermane.

 

boicke bukë
vene venë
oie ujë
mische mish
jat gjathë, djathë
foeije voe, vezë
oitter uthër, uthull, ufull
poylle pulë
pyske pishk, peshk
krup krypë
myr mirë
kyckge keq
megarune me ngranë
pijne pim
taurne tavernë, pijetore
geneyre një nier
groëa grua
denarye denari
sto ‘shtu, po
jae ja, jo
criste Krisht
dreck dreq
kijrij qiri
kale kal
elbe elb
fijet fjetë
mirenstrasse mirë ndesh të rasha
mireprama Mirë mbrama
meretzeëen mirë se vjen
ake ja kasse zet ve a ke gjakafshë të re
kess felgen gyo kaffs qish blen kjo kafshë
do daple do t’a blej
laff ne kamnijss lajm një këmishë
ne kaffs një kafshë

 

3. Ungjilli i Pashkëve (shek. XV)
Ky dokument është gjetur brenda një dorëshkrimi greqisht të shekullit XIV. Nisur nga kjo, Don Nil Borgia, që më 1930 e botoi tekstin e plotë me fototipi, kujtoi se edhe dorëshkrimi ishte i asaj kohe. Mirëpo, albanologu freng Mario Roku, pas studimesh të kryera, zbuloi se teksti shqip i përket fundit të shekullit XV. Teksti shqip ka dy faqe. Në faqen A është një përkthim i vjershave 62 deri 66 të kreut XXVII të Ungjillit të Shën Mateut. Në faqen B, pas notave muzikore të një kënge pashkësh, nën tekstin greqisht, është përkthimi shqip, që kënga mund të këndohet edhe në shqip.
Ndonëse dokumenti është shkruar me alfabet grek, ai ka rëndësi gjuhësore sepse dëshmon për dokumentin e parë në dialektin toskë.

 

 

Albanologu i madh shqiptar, Eqrem Çabej, duke vlerësuar sigurinë e shkrimit të shqipes në Mesharin e Gjon Buzukut (1555), në mënyrë të ndërmjetme pohon se para tij duhet të ketë pasur libra në shqip.

Dijetari tjetër shqiptar, Faik Konica, në moshën e shkrimit shqip e shpie edhe më tej në të kaluarën dhe përpiqet t’a vendosë në kohë. Duke vlerësuar dëshminë e murgut gjerman Brokardi (Brocardus Teutonicus) të vitit 1332 se:
Shqipëtarët ndonëse kanë një gjuhë krejtësisht tjetër nga latinët, në librat e tyre përdorin alfabetin latin, Konica parashtron se kishte shkrime shqipa përpara këtij viti. Shfaqjen e këtyre shkrimeve ai e lidh me shpalljen e Sharl Anzhuit mbret të Shqipërisë më 1272, ku shqipja si gjuhë popullore do të përdorej thjesht për të lehtësuar veprimtaritë shtetërore. Duke përkrahur mendimin e Milan Shuflajit se nëkëtë kohë Shqipëria ishte më tepër një zgjatje apo një vazhdim kulturor e tregtar i Italisë se sa një rajon nën ndikimin bizantin, shkrimin shqip Konica e sheh të jetë shfaqur diku kah fundi i shekullit XII, atëherë kur edhe Italishja popullore ishte nisur t’ia zinte vendin  latinishtes.

Hipoteza e Faik Konicës shkon deri në caktimin se prej çfarë përbëhej letërsia shqipe në atë kohë, ai pohon se librat përbëheshin nga “një varg poezish e romanesh kalorsiake”; sipar tij ka pasur libra “me kallëzime apo me anektoda”; por numri më i madh do të ketë qenë “libra fetarë dhe libra pieteti”. Hipotezën e vet dhe kërkimin mbrapavështrues të shkrimit shqip edhe Konica e mbështet te shkrimtarët e vjetër shqiptarë të shekujve XVI dhe XVII, autorë librash fetarë që flasin me radhë për dorëshkrimet e vjetra që i ruanin.

Advertisements

Diskursi Alegorik


Krahas shembujve që dalin nga Bibla dhe tekstet e shenjta, vepra e Aligerit, dhe veçanërisht Komedia Hyjnore është një shembull i shkëlqyer i përdorimit të alegorisë së figurë, si diskurs ose tip ligjërimi dhe si stil letrar. Vetë mënyra e përdorimit të figurës së alegorisë në tekstet e Aligerit, bën të qarta tiparet themelore të diskursit alegorik. Komedia hyjnore pothuajse e tëra është ndërtuar mbi alegorinë.

 

Prirje të përdorimit të diskursit alegorik, Dante kishte dëshmuar qysh në krijimet e tij të para, te vëllimi poetik Rima.
Duke analizuar vargun e parë të poemës dhe vargjet 112-114 të këngës XXI të Ferrit, mund të kuptojmë vitin, në të cilin Dante vë ngjarjen në poemë. Udhëtimi fillon më 1300, të premten e madhe, dhe vazhdon në shtatë ditët e fundit. Dante zgjodhi këtë vit meqë ai është vendimtar për të, për Firencën dhe për tërë botën. Këtë vit, ai bëhet i parë (udhëheqës), gjë që bëhet shkak i ekzilit të tij. Në Firejnë, po këtë vit trazirat e atjeshme në mes të bardhëve dhe të zijnve bëhen të përgjakshme; për botën është viti i jubileut të parë të Papa Bonifiacos VIII, që është një thirrje universale për një moral, ashtu sikurse Komedia hyjnore është një përfaqësim artistik i të rrëfyerit të çdo njeriu.
Relacioni alegorik i tekstit të Dantes ngrihet nëpërmjet një aludimi shumë të drejtpërdrejtë të tij në aktualitetin e kohës së vet. Nëpërmjet fytyrave që shihen te Ferri mund të kuptohet se i tërë ferri është aq jetësor; atje Danteja politikanët dhe klerikët e kohës, ata që e detyruan të mërgojë dhe të vdiste pa e parë edhe një herë me sy vendlindjen e tij, Firencën aq të shtrenjtë për të. Pra, përveç dimensionit të alegorisë biblike, teksti poetik i Dantes alegorizon fuqishëm kohën e tij, historinë dhe politikën. Prandaj, dhe në Ferr, Dante i dënoi keq kundërshtarët e tij, duke mos iu lënë derë shpëtimi.
Dhe vetë udhëtimi i poetit për në botën tjetër është një lloj alegorie biblike (shpirti vjen nga Zoti dhe kthehet tek ai), tërë brendia e tekstit, me personazhet, përshkrimet e situatat, që bën të kuptosh se autori ndërton një alegori historike, një relacion poetik me kohën dhe njerëzit e jetës së tij.
Vetë struktura e saktë e Komedisë simbolizon harmoninë që mbretëron në botën e përtejme dhe rregullin që ekziston në gjithësi, në kontrast me tokën ku mbizotëron çrregullimi, mungesa e tolerancës dhe ligjin e bën rastësia. Kështu mbi kuptimin e dukshëm idealist e fetar dalin shenjat e para të mendimit humanist për të vërtetën, virtytin, idealin shoqëror të epokës së Rilindjes që po vinte. Prandaj Komedia Hyjnore mbetet një vepër universale për të gjitha kohërat.

Frikacaku në trim


"O bir, a e lidhe kaulin?"

"Po, babë, e lidha…."

"A e shtrëngove mirë?"

"Po, po…"
   …."E shtrëngova qaq fort sa u k’put toja edhe hiki kauli.."

-"Qish bre hiki kauli?"
   …."Doria, a ish tu hangër?"

-"Jo, bab, hala s’kish ardh…"

-"Qu! Kllumi njer! Shko n’mal e lipi…"
…"Pa m’i gjet, mos um hajde n’stall!"

"Po babë…”

 

U nis djali i ri… 11 vjet e gjys i kish pas. Djal i ri, por trim… I kish math patiket Nike, që kur t’i del uki, mi ja ther teposht!
Edhe, ish bo aksham……. Heci dilli e mrrini hana….
…Ky frikacaku mrrini te vada…..  …kqyr përmas, sen su pake. Kqyr majtas, sen.. kqyr përpara, për pak me ra n’humnerë..
Kqyr djathtas, te dy kuajtë, Doria edhe Vranqi…
Ktij ju doke se dishka so ka shkon mar….
…u ul, u mshef mas çubave. edhe….
…i kqyrke kuajt, po s’guxojke me u afru.
…mas nja gjys dakiki, dishka ju kceti përmi, po ky s’e dijke çka ishte.. Po, u trishtu. U qu n’kam!
Kqyr… Doria edhe Vranqi ishin shtri përtokë..
K’tij ia marrke menja se çka osht..
..edhe s’guxojke me shku n’stallë, se ia kallxon baci qejfin.
…çka me bo, çka me bo….
Iu m’tek!

 

"Po, unë a i kam more <Najket> ? Po une jam i shpejtë! meromi breshkës ja shkoj!

 

U Afrue…
Ish natë, terr…   -Qysh bëjnë ato insektet natën, krriiu-krrau….
Kualt i kish myt uki….
Djali menoi:

 

“Erdhi çasti!”
  “UKI!”

 

Ngarej ngarej ngarej…  Edhe tu ngare, tu ngare.. ngarejke..
…mas mramti, zuni n’rraj t’mollës edhe ish urrxue!
..u que n’kam. Përpara i dul dishka si hije…
..i foli me nifar zani t’thellë edhe Kumbues!:

 

"Kuuush je ti.. që shkel në malin tim?"
"Kuuuuuush je ti… Që guxon të shfrytëzosh pronat e të frikshmit: shpirtit të Jamahanes?"

 

-"O.. mem fal….. Bbb…bbb… Baba uum ttthh -tha me ardh e me i lip kkkk-….kualt"

 

-"A e din se askush deri sot nuk ka guxuar të shkelë në malin tim?”
    “ASKUSH NUK E KISHTE GUXIMIN AS TË SHIKONTE KËTË VEND!"

 

Papritmas:

 

"Auuuuuuuuuuuuuuuuuuuuu!!!!!! Auuuuuuuuuuuu!!!!!”

 

Hija dukej si një burrë trupmadh.. …sytë i ndriçonin…
….sikur ia bëri djalit me shenjë të largohej, se ky që po ulëriste, nuk ishte as ujk, as qen, as Ari…"
Ishte ai përbindëshi… Që vetëm një njeri e kishte parë… -Babai i këtij djalit.
  Baci kishte qenë trim i vërtetë! Por të gjithë pleqtë e fshatit e ngacmonin…
     Kur një ditë, ky u nis i vetëm përpjetë malit.
……….. eci, e eci… Nuk ndaloi as te kroi, që ishte 30 dakika larg stallës së tij. …eci derisa u bë natë, dhe pa një dritë të fortë të kuqe…
Drita shkonte përpjetë dhe dukej se ishte mbas malit.
  Baci ishte pajisur:  …Patiket "Nike" jo, por e kishte marrë shpatën e shigjetën.
Përbindëshi i tmerrshëm e dinte se Baci ishte nisur t’a vriste… -dhe e priste me gëzim.
   Kaloi përrua e lumenjë, deri sa arriti te përbindëshi i pamëshirshëm.
Mendoi:

 

"Sot paska qenë mbrëmja e fundit që do t’a shoh birin tim dhe vëllezërit e mi."

 

Hidhte hapat njëri afër tjetrit sa për të fituar kohë.
  Përbindëshi kishte thënë:

 

"Ke bërë një gabim shuuuuuumë të rëndë që erdhe të më sfidosh." ….."dhe për këtë, unë… Si gjithmonë, nuk do të t’a fal."

 

Baci u tërbua shumë, nxori shpatën dhe tentoi t’ia ngulë mu pas qafës.
  Përbindëshi kishte lëkurë të fortë, sa që.. …shpata jo që u ngul, por u thye!"
    …Baci u tërhoq 3 hapa… Nxori harkun, përgatiti shigjetën…
Tap! -E lëshoi…    ..por as shigjeta gjë nuk i bëri.
   ….Radhën për të sulmuar e kishte Përbindëshi.
….ai nuk deshi të mundohej e të lodhej. ..thjesht iu afrua me shpejtësi dhe i kafshoi krahun e majtë…
      Baci vrapoi shpejtë prapa në stallë. …ky është shkaku që ai tashmë ka vetëm një krah.
— Hija e shikoi djalin në sy. ….e kuptoi që ishte frikacak, por i tha:

 

"Shko vrite ujkun!"

 

"Shka? Qish bre me vra une ni cop culle at uk t’madh?"

 

"Shko! -nëse do që të kthehesh prapë në stallën tënde, ku të pret ai trimi i vjetër e që nuk e ka respektuar askush asnjëherë!"

 

  Djali s’kishte ç’të bënte.
Mori një dru të drejtë që t’a përdorte si shtizë. …iu sul ujkut nga prapa.
..ujku ikte ndërsa njeriu gjuante ujkun… -për herë të parë ndonjëherë!
Ai ikte me shpejtësi, jo prej djalit, por vraponte që të shkonte sa më shpejtë në strehën e tij. ..por kishte humbur rrugën.
   …kishte mbetur buzë humnerës përpara, dhe djalin e kishte prapa, që hezitonte t’a gjuante ujkun.
Djali e vrau ujkun, u kthye tek ajo hija e zezë…

 

"Ke kryer punë të mirë, djalosh. Ai ujk më ka hapur shumë telashe."

 

"Falemineres,  hije e panjoftur."

 

-…."Dhe për këtë, unë të shndërroj ty në guximtar, trim, të paprekshëm, e të respektuar!"

 

-Dhe vërtetë e shndërroi!
Dhe, ai ujku që kishte vrarë djali, dikur kishte qenë ai përbindëshi i madh që i kishte sakatuar babën.

 

…"por nuk është kjo e gjitha, djalosh."

 

Kuajtë ia shëroi, babës ia ktheu krahun.

 

"Kualt e mi!!!! Dori! Vranq!" "Falemineres edhe ni her, hije e panjohur."

 

U kthye në stallë, ku e priste baba.

 

…."Bir, shum je vanue bre!"

 

"M’fal, babë, po i gjeta kualtë."

 

"E dij, bir. E dij, bir."

 

"Uki i kish vra, po ni hije e panjofshme i shno shi!!!"

 

"E dij, bir."   "Fal teje, tash e kam edhe krahin e majt’, bir."